Organizata AIS dëshiron të shprehë shqetësimet e saj lidhur me disa aspekte kritike të sundimit të ligjit në Shqipëri, me fokus në sektorin e Ndërmarrjeve Shtetërore (SOE) dhe legjislacionin që ndikon në Prokurimin Publik, Partneritetet Publik-Private (PPP) dhe privatizimin e aseteve shtetërore.
1. Sektori i Ndërmarrjeve Shtetërore si Zonë me Rrezik të Lartë
Sektori i ndërmarrjeve shtetërore po shndërrohet gjithnjë e më shumë në një zonë me rrezik të lartë për korrupsion, mungesë transparence dhe keq menaxhim të burimeve publike. Ligjet dhe ndryshimet e fundit kanë krijuar mekanizma që anashkalojnë ose shmangin kuadrin e përgjithshëm ligjor të Prokurimit Publik, Privatizimit dhe legjislacionit për PPP-të.
2. Ligje Problemative Specifike (Ad-Hoc)
Ligjet që krijojnë mundësi për klientelizëm dhe favorizim përfshijnë:
• Ligji për Krijimin dhe Funksionimin e Korporatës Shqiptare të Investimeve
Sipas Ligjit Nr. 71/2019 “Për Korporatën Shqiptare të Investimeve”, u krijua Korporata Shqiptare e Investimeve (AIC). AIC ka krijuar gjithashtu dy kompani bijë nën pronësinë e saj. Në të njëjtën kohë, ajo ka shpallur kontraktimin e disa veprave publike përmes partneriteteve me sektorin privat, si:
- Godina e Kadastrës Shtetërore;
- Godina e Bibliotekës Kombëtare;
- Godina e Shtëpisë së Fëmijës;
- Pallati i Sportit;
- Stadiumi “Niko Dovana” në Durrës;
- Rezidencat Qeveritare në Vlorë.
Projektet që përfshijnë bashkëpunim publik-privat ngjajnë me marrëveshje PPP ose kontraktim publik për ndërtesa shtetërore. Megjithatë, në asnjë rast nuk zbatohet Ligji për Prokurimin Publik ose Ligji për Partneritetet Publik-Private, edhe pse këto ligje janë në masë të madhe të harmonizuara me legjislacionin e BE-së.
[Akseso dashboard-in me të dhënat mbi Korporatën Shqiptare të Investimeve dhe listën e projekteve të kontraktuara në shmangie të legjislacionit për PPP dhe prokurimin public.]
• Ligji për Krijimin e Ndërmarrjes KAYO në sektorin e mbrojtjes dhe prodhimit ushtarak
Ligji Nr. 88/2024 “Për Krijimin e Shoqërisë Shtetërore për Prodhimin dhe Tregtimin e Armëve, Municioneve, Pajisjeve dhe Teknologjive Ushtarake” përcakton formën juridike, qëllimin dhe objektin e veprimtarisë së kompanisë shtetërore KAYO sh.a.
KAYO autorizohet të negociojë dhe krijojë entitete të përbashkëta me kompani private, duke përfshirë:
- pjesëmarrje minimale në kapital nga KAYO;
- të drejtën për të emëruar anëtarë në organet drejtuese të entiteteve të reja.
Në përputhje me këtë kuadër, janë krijuar katër kompani me:
- 20% pronësi nga KAYO;
- 80% nga partnerë privatë.
Këshilli i Ministrave, përmes vendimeve specifike (VKM), ka autorizuar prodhimin dhe tregtimin e produkteve ushtarake përmes entiteteve në pronësi të KAYO. Në këtë proces është anashkaluar Ligji për Prokurimin Publik, pasi këtyre kompanive me pronësi të përzier u jepen kontrata drejtpërdrejt, pa zbatuar procedurat standarde të prokurimit publik.
[Akseso dashboard-in me të dhëna mbi shoqëritë në pronësi të Kayo dhe Subjekteve Private.]
• Ligji që mundëson transformimin e AKSHI-t në shoqëri aksionare dhe transferimin e aksioneve të ndërmarrjeve shtetërore tek entitete me pronësi të përzier publik-private (ndryshimet e shkurtit 2026)
Ndryshimet në Ligjin Nr. 43/2023 “Për Qeverisjen Elektronike”
Ky ligj u ndryshua dhe u ribotua me miratim zyrtar në shkurt 2026, duke mundësuar kalimin e disa funksioneve të prokurimit të Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI) tek “kompani operatorë ICT” me shumicë aksionesh shtetërore (shoqëri aksionare ku shteti zotëron të paktën 51% të aksioneve).
Sipas kuadrit të ri:
- AKSHI ruan rolin rregullator dhe mbikëqyrës;
- por nuk zhvillon më procedura konkurruese të prokurimit publik për sistemet kryesore dixhitale shtetërore, si infrastruktura GovTech dhe platforma e-Albania.
Teksti i ndryshuar u miratua dhe u publikua në Fletoren Zyrtare në shkurt 2026 si akt formal legjislativ që ndryshon Ligjin Nr. 43/2023.
Ndryshimet në Ligjin për Parqet Teknologjike dhe Shkencore (Ligji Nr. 58/2022)
Parlamenti ka shqyrtuar dhe avancuar një projektligj që propozon shtesa dhe ndryshime në Ligjin Nr. 58/2022 “Për Krijimin, Organizimin dhe Funksionimin e Parqeve Teknologjike dhe Shkencore”.
Këto ndryshime synojnë:
- të lejojnë blerjen e aksioneve dhe strukturat me pronësi të përzier mes entiteteve publike dhe kompanive private brenda parqeve teknologjike;
- të mundësojnë që ndërmarrjet e reja shtetërore të kontraktojnë produkte dhe shërbime publike me çmime preferenciale, duke anashkaluar procedurat standarde konkurruese të prokurimit publik.
Këto ligje i japin Këshillit të Ministrave kompetenca të zgjeruara që:
- dobësojnë ndarjen dhe balancën e pushteteve;
- zbehin rolin mbikëqyrës të Parlamentit;
- krijojnë një sistem paralel vendimmarrjeje me rrezik të lartë për klientelizëm dhe favorizim ndaj aktorëve të përzgjedhur.
3. Rritje e Rreziqeve të Korrupsionit dhe Ndikimit Jo-Transparent
Ligjet dhe praktikat aktuale lejojnë që kontratat dhe investimet të jepen nën ndikim të fshehtë ose jo-transparent në sektorë kritikë publikë. Kjo dëmton:
- transparencën;
- konkurrencën e ndershme;
- përdorimin efikas të burimeve publike.
Ky proces lidhet drejtpërdrejt me:
- rritjen e rrezikut të korrupsionit;
- mundësinë që kontratat të jepen nën ndikim të padeklaruar;
- dobësimin e mbikëqyrjes parlamentare;
- përqendrimin e pushtetit vendimmarrës në degën ekzekutive.
4. Papajtueshmëria me Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit (MSA)
Legjislacioni dhe praktikat e zbatuara në sektorin e ndërmarrjeve shtetërore bien ndesh me kërkesat e MSA-së, veçanërisht përsa i përket transparencës dhe konkurrencës në privatizimin e aseteve shtetërore dhe kontraktimin publik.
Konkretisht:
• Neni 70 i MSA-së – Përafrimi i legjislacionit dhe zbatimi i rregullave të konkurrencës
Legjislacioni special dhe ndryshimet që shmangin rregullat standarde, duke lejuar kompani me pronësi të përzier të marrin kontrata pa procedura konkurruese, bien në kundërshtim me këtë dispozitë.
• Neni 72 i MSA-së – Ndërmarrjet publike
Përjashtimet ligjore që i japin Këshillit të Ministrave kompetenca të zgjeruara mbi ndërmarrjet shtetërore dhe privatizimin e aseteve shtetërore bien ndesh me kërkesat për menaxhim të drejtë dhe transparent të ndërmarrjeve publike.
• Neni 74 i MSA-së – Kontratat publike
Dhënia e kontratave pa tender ose pa procedura konkurruese, veçanërisht kompanive me pronësi të përzier, cenon parimet e konkurrencës së hapur dhe transparencës në prokurim.
Kjo situatë:
- rrit rrezikun e korrupsionit dhe klientelizmit;
- dobëson mbikëqyrjen parlamentare;
- favorizon centralizimin e vendimmarrjes në degën ekzekutive;
- bie në kundërshtim me standardet e BE-së dhe detyrimet ligjore të Shqipërisë sipas MSA-së.
Gjatë katër viteve të fundit, në Shqipëri janë krijuar afërsisht 51 kompani të reja shtetërore ose me pronësi të përzier (joint-venture).
5. Rekomandime për Raportin e Ardhshëm mbi Sundimin e Ligjit
AIS rekomandon që raporti i ardhshëm mbi Sundimin e Ligjit të:
- Identifikojë sektorin e ndërmarrjeve shtetërore si zonë me rrezik të lartë për korrupsion dhe klientelizëm.
- Të shprehë shqetësim për ligjet dhe ndryshimet që anashkalojnë legjislacionin për Prokurimin Publik dhe PPP-të, si dhe që zgjerojnë kompetencat e ekzekutivit mbi asetet publike.
- Të vlerësojë ndikimin e këtyre ligjeve mbi ndarjen e pushteteve dhe dobësimin e mbikëqyrjes parlamentare.
- Të kërkojë harmonizim të plotë të legjislacionit dhe praktikave me standardet e BE-së dhe Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit.
- Të rekomandojë forcimin e mekanizmave të transparencës, llogaridhënies dhe mbikëqyrjes parlamentare mbi privatizimin, dhënien e kontratave dhe menaxhimin e ndërmarrjeve shtetërore.
- Të monitorojë ndikimin e këtyre ligjeve në rritjen e rreziqeve të korrupsionit dhe klientelizmit, veçanërisht në sektorët strategjikë publikë.